Ο τοπικός πολιτισμός της βόρειας Ηπείρου

 

Ο ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΓΗΓΕΝΟΥΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗΝ ΑΛΒΑΝΙΑ:

ΚΡΙΣΗ, ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ, ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ

Όταν μιλάμε για τον Ηπειρωτικό τοπικό πολιτισμό, ένας αυτοματισμός τον συνδέει με τα τραγούδια, τους χορούς, με τα ιδιώματα και τις γεύσεις. Ο λόγος είναι ότι η έννοια του τοπικού πολιτισμού έχει περιοριστεί δραματικά σε κάποιες εξωτερικές, τυπικές εκδηλώσεις του και εκδοχές του. Δεν είμαι ο ειδικός για να εκθέσω επί του θέματος για αυτό και με τις περιορισμένες γνώσεις μου, θεωρητικές αλλά βιωματικές θα κάνω μια προσπάθεια να αποδώσω σύντομα κάποιες συντεταγμένες του, τόσο για το παρελθόν όσο και για το παρόν.

Προτρέχοντας θα επισημάνω ένα επικίνδυνο στοιχείο, που μπορεί να αποδοθεί με δυο εκφρασμένες τάσεις: μια τάση αυτοαναφορική – ναρκισσιστική που εκθειάζει το παρελθόν ως μια αναλλοίωτη πράξη και μια μηδενιστική η οποία διαγράφει κάθε δυνατότητα του παρόντος.

Το θέμα μας όμως αφορά τη βόρεια Ήπειρο, αυτήν που αδικήθηκε, αυτήν που υπέστη την απόπειρα κατά της ταυτότητάς της από την ολοκληρωτική 45χρονη δικτατορία και η οποία, με αντιφάσεις κατάφερε να διατηρήσει τη γλώσσα, τα έθιμα, τη θρησκεία, την ιστορία σε αδρές γραμμές και κυρίως τον Ηπειρωτικό Κοινοτισμό σε συνθήκες οικογενειακές, συγγένειας, φιλίας, παρ’ όλο που ο Κοινοτισμός ήταν αυτός που υπέστη το πιο συντριπτικό χτύπημα από το δολοφονικό καθεστώς.

Είναι πολύπλοκο και πολυδιάστατο το ζήτημα του πολιτισμού. Ανοίγει σε αυτόν τον Κύκλο, δεν κλείνει. Στοχάζεται διεξόδους που ξεπερνούν τα απλά, εξωτερικά, τυπικά, στο σήμερα, χαρακτηριστικά του και τις εκδηλώσεις του.

Ο πολιτισμός είναι η συλλογική μας ψυχή. Δεν είναι η παράδοση ως μια νεκρή πραγματικότητα, ένα μουσειακό είδος αλλά η εξέλιξη της κληρονομιάς στις νέες συνθήκες, η συνέχειά της και ο εκσυγχρονισμός της. Στο ψευδές ερώτημα “Παράδοση ή Εκσυγχρονισμός” η απάντηση είναι Εκσυγχρονισμός της Παράδοσης.

- Θα ξεκινήσω προκλητικά από το δεύτερο ερώτημα προς τον Κύκλο. Αξίζει να υπάρχει στις μέρες μας ο ιδιαίτερος πολιτισμός της Βορείου Ηπείρου; Γιατί και πώς;

- Το πρώτο ερώτημα είναι: Τι συγκροτεί τον πολιτισμό αυτόν από το παρελθόν μέχρι και σήμερα; Τι έχουμε στα χέρια μας από το παρελθόν, τι αξιοποιούμε σήμερα από αυτό;

Ποια είναι η κληρονομιά;

• Διαχρονική ιστορία (αρχαία, βυζαντινή, νεώτερη) η οποία πιστοποιεί την ύπαρξη του Γηγενούς Ηπειρωτικού Ελληνισμού στη σημερινή Αλβανία

• Συμμετοχή σε αγώνες πριν και μετά το 1821 για την απελευθέρωση της Ηπείρου

• 3 εθνικές απελευθερώσεις (1912, 1914, 1940/41 – η 28η Οκτωβρίου είναι πλήρως ταυτισμένη με τη Βόρειο Ήπειρο)

• Διαρκές ζήτημα της αυτονομίας ή ενσωμάτωσης από το 1914 – 1946 (Μεταπολεμική Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών)

• Ο αξιοθαύμαστος Ηπειρωτικός Κοινοτισμός, που άκμασε σε συνθήκες παραμονής και διασποράς των μελών των κοινοτήτων υποστηρίζοντας όλα τα ζητήματά τους (παιδεία, υποδομές, αλληλοβοήθεια, οικονομία, άμυνα, θρησκευτική ταυτότητα κλπ)

• Τα τραγούδια με αναφορές σε όλες τις πτυχές της ζωής

• Η μουσική από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα, τα πολυφωνικά τραγούδια, τα μουσικά όργανα

• Η μετακένωση του πολιτισμού σε άλλες ομογενείς ή αλλογενείς περιοχές καθώς και η υποδοχή και προσμίξεις με άλλα ελληνικά ή αλλογενή στοιχεία σε διάφορες ιστορικές περιστάσεις

• Η θρησκευτική πίστη η οποία σε συνθήκες ιστορικής δουλείας απετέλεσε στοιχείο και εθνικής ταυτότητας

• Το ηπειρωτικό ιδίωμα με τις πολλές συμπυκνωμένες σημασίες του σε φράσεις και λέξεις

• Η τοπικότητα που την διακρίνει ταυτοχρόνως η όσμωσή της με άλλες μέσω των ιστορικών δρόμων, του εμπορίου, των μπουλουκιών της διασποράς

• Η αρχιτεκτονική, ο δημόσιος χώρος, η εκκλησία, το χωρίο, τα εκπαιδευτήρια και τα ιστορικά διαχρονικά μνημεία

• Οι ιδιαίτερες φορεσιές

• Τα φαγητά, οι πίτες και το τσίπουρο, το κρασί, συνδεδεμένα με κύκλους του χρόνου και τις εργασίες του πρωτογενούς τομέα και της μεταποίησης

• Η αγροτική εργασία, η κτηνοτροφική εργασία, η μεταποίηση, οι υπηρεσίες, εν γένει η ιστορική οικονομία ως στοιχεία της εργατικότητας που διέπνεε την Κοινότητα

• Η ύπαρξη και η αναφορά σε ιδιαίτερες ηλικιακές ομάδες: τα μωρά, τα παιδιά, οι νέοι, οι ώριμοι, οι γέροι

• Τα παραμύθια, οι θρύλοι, οι αφηγήσεις γενικές και τοπικές

• Η τάση εγγραμματισμού και επιβίωσης της Κοινότητας: Τα γρόσια και τα γράμματα

• Η κληρονομιά των Βλάχων και μη Ηπειρωτών

• Το τεράστιο συγγραφικό έργο Ηπειρωτών πριν το 1946

Τι έχει σήμερα η Κοινότητα;

• Τα σχολεία της επίσημα αναγνωρισμένης ΕΕΜ, τα σχολεία ΟΜΗΡΟΣ Κορυτσάς και Χιμάρας και το δίκτυο εκπαιδευτηρίων της Πνοής Αγάπης

• Τους Πολιτιστικούς Συλλόγους: Ρόδον το Αμάραντον στους Αγίους Σαράντα, η Ένωση Γυναικών Αγίων Σαράντα "Ελπίδα”, Ο Π.Σ. Άγιος Κοσμάς στη Φοινίκη (Λιβαδειά) ο Σ. Φοινίκη - Άγιοι Σαράντα, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Φοινίκης, ο Πολυφωνικός Όμιλος Κρανιάς, η Νεολαία Δήμου Φοινικαίων και ο Σύλλογος Δρόπολη, ο Πολυφωνικός Όμιλος "Οι Κυράδες του Σελλειού", ο Πολυφωνικός Όμιλος Δερβιτσάνης και η Δέρβη στη Δρόπολη

• Δυο δημοτικές αρχές αναγνωρισμένες ως μειονοτικές και προσπάθειες συμμετοχής και σε άλλους Δήμους (Χιμάρα, Άγιοι Σαράντα, Κορυτσά κλπ)

• Έναν ευρωβουλευτή

• Τη συμμετοχή Βορειοηπειρωτών σε κόμματα, δημοτικές παρατάξεις, εκλογές και θεσμούς στην Ελλάδα

• Τη συμμετοχή Βορειοηπειρωτών σε κόμματα, δημοτικές παρατάξεις, εκλογές και θεσμούς στην Αλβανία

• Έναν μεγάλο αριθμό ιστορικών και μη σωματείων

• Ένα διάχυτο συγγραφικό έργο με κατευθύνσεις στην Ιστορία, στη Λογοτεχνία, στη Λαογραφία

• Εκατοντάδες Καλλιτέχνες, Μουσικούς, Τραγουδιστές, Διηγηματογράφους, Ποιητές, Λαογράφους, Ζωγράφους, Γλύπτες, Αθλητές κλπ.

• Κομπανίες και μουσικά σχήματα, ξεχωριστοί καλλιτέχνες πανηγυριών κλπ

• Χιλιάδες πτυχιούχους σε διάφορους κλάδους, νέους κυρίως ανθρώπους που κυρίως ζουν κι εργάζονται στη Διασπορά της Κοινότητας

• Το ταξίδι απ’ έκει, οι εκδρομές, οι κοπές της πίτας, οι χοροί και τα ανταμώματα απ’ έδω σε αίθουσες

• Τις εκδηλώσεις πάσης φύσεως που διοργανώνουν φορείς και πρωτοβουλίες

• Τα ιδιώματα που κρατιώνται σε κάποιες γενιές ακόμα

• Τις αίθουσες εκδηλώσεων, τα φαγάδικα και τα καφενεία Βορειοηπειρωτών

• Τα φαγητά, η πίτα, τα γαλακτοκομικά, το τσίπουρο κλπ.

• Την εργατικότητα ως βασικό αποτύπωμα του βορειοηπειρωτικού Ελληνισμού, η οποία ανέδειξε στην Ελλάδα τον κόσμο αυτόν, ως το “νευρικό σύστημα” της οικονομίας της

Τι συνιστά την κρίση του ιδιαίτερου πολιτισμού της Κοινότητας;

Α. Γενικά

Η κρίση είναι παγκόσμια και αφορά όλους του εθνικούς και τοπικούς πολιτισμούς.

• Πόλεμοι, μετανάστευση, πολιτικές αναταραχές

• Η τάση της παγκοσμιοποίησης σε οικονομικό και κοινωνικό πεδίο

• Αστικοποίηση των πληθυσμών και τριτογενοποίηση της οικονομίας

• Η Ιδεολογική στροφή από τη συλλογική σφαίρα στην ιδιώτευση έχει διαρρήξει θεσμούς και ήθη εκατοντάδων χρόνων μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα κάποιων δεκαετιών με βασικό σύμπτωμα την υπογεννητικότητα και τη σύγχυση ταυτοτήτων

Β. Ειδικά

• Το βαρύτατο Βορειοηπειρωτικό Τραύμα διχοτόμησης της Κοινότητας από το ολοκληρωτικό καθεστώς Χότζα – Αλία, για το οποίο δεν υπήρξε λύτρωση και επούλωση και μεταφέρεται διαγενεακά. Δεν υπήρξε ούτε συγγνώμη ούτε συγχώρεση

• Η ραγδαία και επιδεινούμενη μετανάστευση και διάφορες φάσεις (ειδικά το 1994 και 1997 ήταν τομές και δεξαμενή παραδειγμάτων αδυναμίας επιβίωσης) μέχρι και σήμερα

• Η τραγική υποδοχή των Βορειοηπειρωτών στην Ελλάδα, τόσο από το Μητροπολιτικό Κέντρο όσο και από τμήμα της ελλαδικής κοινωνίας, ειδικά από τα “αφεντικά”, επιχειρήσεις, γεωργοκτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις, οικοδομή, κλπ. Ωστόσο παράλληλα πρέπει να σημειωθεί ότι το έλλειμμα του εκσυγχρονισμού στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα στην Ελλάδα υποκαταστάθηκε με τα χέρια γενικώς των μεταναστών.

• Τάσεις αλβανοποίησης της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Αλβανίας - ενδείξεις

• Ο κανόνας της επιβίωσης, τα συνεχή ταξίδια για τακτοποίηση των περιουσιακών και οικογενειακών ζητημάτων, για τη φροντίδα για την οικογένεια απ’ έκει καθώς και διλήμματα για επιστροφή ή για παραμονή δημιούργησαν ένα κενό

• Οι διαδικασίες νομιμοποίησης μέσα από τα αζημίωτα κέρδη επιτηδείων, εκβιασμοί, συλλήψεις, μέχρι να υπάρξει μια εξομάλυνση

• Η αδυναμία μόρφωσης λόγω πολλών προβλημάτων επιβίωσης και ιδιαίτερα των εργαζομένων στις κοπερατίβες

• Ιδεολογική ενσωμάτωση εν μέσω ελλαδικών κοινωνικών κρίσεων που μετατόπιζαν το συλλογικό προς το ιδιωτικό. Διαρκής αποσυσπείρωση και απομάκρυνση από τα κοινά. Σύλλογοι σφραγίδες, προεδροκεντρικές συσπειρώσεις, κλπ.

• Έλλειψη κεντρικού πυρήνα πολιτικοκοινωνικής έκφρασης παράλληλα με την κρίση στην ΔΕΕΕΜ ΟΜΟΝΟΙΑ

• Διάσπαση και διάλυσης της Κοινότητας σε κόμματα, δημοτικές παρατάξεις και άλλα δίκτυα στην Ελλάδα

• Σχολεία σε σοβαρή κρίση: Από 45 – 70% Αλβανοί μαθητές, περίπου 50% Αλβανοί εκπαιδευτικοί – Αλβανοποίηση της επίσημης ελληνικής εκπαίδευσης – νέα κατάσταση στα εκπαιδευτήρια Πνοή Αγάπης μετά την εποχή Αναστασίου – εγκατάλειψη των σχολείων ΟΜΗΡΟΣ

Η επιστροφή είναι στο δεύτερο προκλητικό ερώτημα που διατυπώθηκε πρώτο: Αξίζει να υπάρχει στις μέρες μας ο ιδιαίτερος πολιτισμός της Βορείου Ηπείρου; Γιατί και πώς; Ποιο είναι το σκεπτικό, τα πρακτικά βήματα κι όχι απλά κάποιες λύσεις γενικώς αποδεκτές αλλά με βάση την προσωπική ευθύνη και τη διαθεσιμότητα η οποία ωστόσο δεν είναι στατική αξία αλλά δυναμική; Ο Κύκλος θα απαντήσει.

 

γκ